Bên trong trung tâm lưu trú người di cư tại Thụy Điển: ‘Tự do bị tước đoạt làm thay đổi con người’

Một chiếc xe chuyên dụng của cơ quan quản lý trại giam dừng lại trước cửa xoay an ninh tại cơ sở lưu trú của Cơ quan Di trú Thụy Điển ở Åstorp, miền nam Thụy Điển.

“Chúng ta không nên đứng đây vào lúc này,” Maria Lindgren, trưởng bộ phận quản lý cơ sở, vừa nói vừa nhẹ nhàng kéo tay tôi khi thấy các sĩ quan bên ngoài đang chuẩn bị áp giải một người mới vào. Bà kiên quyết yêu cầu tôi đi theo khi tôi cố nán lại để quan sát quá trình tiếp nhận.

Ranh giới mong manh giữa lưu trú và giam giữ

Maria Lindgren từng có một thập kỷ làm việc tại Brussels cho công ty luật Vinge. Với phong cách điềm đạm, bà trông không giống một quản lý trại giam. Thực tế, xét về mặt pháp lý, bà cũng không phải là quản lý nhà tù. Lindgren nhấn mạnh rằng Åstorp không phải là nhà tù mà là cơ sở được điều chỉnh bởi Luật Di trú Thụy Điển.

• Lưu trú nhân được mặc quần áo riêng.
• Phòng ở không bị khóa trái.
• Không có giờ giấc sinh hoạt bắt buộc như trong quân đội hay nhà tù.

Tuy nhiên, đối với những người đang bị giữ tại đây, trải nghiệm thực tế lại hoàn toàn khác biệt. Những người mới đến thường bị cảnh sát bắt giữ từ sáng sớm, còng tay và đưa lên xe chuyên dụng. Một khi đã bước qua cánh cửa của Åstorp, họ thường sẽ không rời đi cho đến khi được đưa tới sân bay Copenhagen để trục xuất. Thời gian lưu giữ có thể kéo dài từ vài ngày, vài tháng, thậm chí hơn một năm.

“Một điều gì đó sẽ xảy ra với một con người khi họ bị tước đoạt tự do. Khi bạn rơi vào tình cảnh không thể mở cửa bước ra ngoài, không thể đi mua sắm hay thăm hỏi bất kỳ ai, tâm lý chắc chắn sẽ bị tác động.”

Những góc tối đằng sau vẻ yên tĩnh

Năm ngoái, ba cựu lưu trú nhân đã phản ánh với tờ The Local về tình trạng quá tải, chất lượng thực phẩm kém và chăm sóc sức khỏe tâm thần không đầy đủ. Các báo cáo nội bộ cũng cho thấy một bức tranh hỗn loạn: nhân viên bị đấm, đá, nhổ nước bọt; thậm chí có trường hợp lưu trú nhân đe dọa giết người thân của nhân viên hoặc đánh bom cơ sở. Vào tháng 11, một phụ nữ đã được tìm thấy khi đang cố gắng tự tử trong phòng.

Tuy nhiên, trong chuyến thăm của phóng viên vào một ngày tuyết rơi tháng 2, bầu không khí tại đây lại yên tĩnh đến lạ thường. Các hành lang, phòng sinh hoạt chung và phòng gym đều sạch sẽ và vắng lặng.

Giải thích về sự vắng vẻ này, Marianne, người phụ trách hoạt động, cho biết hầu hết lưu trú nhân vẫn đang ngủ. “Họ thường thức khuya và ngủ nướng. Ở đây không có giờ ngủ bắt buộc như nhà tù,” bà nói. Khi họ thức dậy, các hoạt động như vẽ tranh màu nước, làm vòng tay, chơi bingo hoặc thi đấu bóng bàn sẽ được tổ chức.

Sự khác biệt trong cách tiếp cận

Leif Benrabah, trưởng nhóm trực ca, cho biết nhân viên tại đây thường xuyên trò chuyện và chơi bài cùng lưu trú nhân để giúp họ giảm bớt lo âu. Đối với những người vừa chấp hành xong án tù và chuyển đến đây để chờ trục xuất, ông khẳng định họ được đối xử công bằng: “Hình phạt của bạn đã kết thúc, đây không phải là nơi kéo dài án tù.”

Mặc dù vậy, điều kiện cơ sở vật chất vẫn mang tính chất của một định chế kiểm soát. Các phòng ở tiêu chuẩn có giường tầng kim loại, tủ khóa nhỏ và cửa sổ không thể mở được. Lindgren thừa nhận vấn đề thông gió là một điểm yếu, khiến cơ sở trở nên nóng bức như “nhà kính” vào mùa hè.

Lựa chọn cuối cùng của chính quyền

Tại khu vực dành cho nhân viên, các cán bộ từ bộ phận hồi hương của Cơ quan Di trú ở Malmö khẳng định việc đưa người vào cơ sở lưu trú là phương án cuối cùng. Ưu tiên hàng đầu luôn là tự nguyện hồi hương, nhưng với những trường hợp không hợp tác hoặc trốn tránh lệnh trục xuất của tòa án, chính quyền buộc phải áp dụng biện pháp giữ người để đảm bảo việc thực thi pháp luật.

Về những khiếu nại liên quan đến thực phẩm và y tế, Lindgren cho rằng đây là những phản ứng tâm lý điển hình khi bị mất quyền kiểm soát cuộc sống. Bà cho biết thực phẩm được cung cấp bởi cùng một nhà thầu phục vụ cho các viện dưỡng lão địa phương, và dịch vụ y tế do cơ quan y tế vùng Skåne đảm nhiệm.

Những cáo buộc che giấu sự thật

Phản hồi lại những gì phóng viên quan sát được, các cựu lưu trú nhân cho rằng thực tế đã bị che đậy. Mohamed Ould Alioune, người từng bị giữ 9 tháng tại Åstorp trước khi bị trục xuất về Mauritania, mô tả:

“Nhà vệ sinh thường xuyên bị tắc nghẽn trong nhiều ngày và mùi hôi thối không thể chịu nổi. Tôi chưa từng thấy nơi nào bẩn thỉu hơn thế.”

Ông cũng cáo buộc nhân viên y tế luôn nghi ngờ lưu trú nhân giả bệnh, dẫn đến việc ông phải nhập viện vì biến chứng tiểu đường. Một người khác xin giấu tên cũng phản ánh việc bị cắt đột ngột thuốc điều trị tâm thần, gây ra những tác động nghiêm trọng đến khả năng nhận thức và ngôn ngữ.