Các nhà nghiên cứu nước ngoài tại Thụy Điển: Khi sự nghiệp bị hủy hoại bởi “vòng xoáy” địa chính trị

Thụy Điển đang tích cực thực hiện các chính sách thu hút nhân tài và nhà nghiên cứu nước ngoài. Tuy nhiên, cùng lúc đó, Cảnh sát An ninh Thụy Điển (Säpo) cũng đưa ra cảnh báo rằng các hoạt động nghiên cứu và đổi mới của quốc gia này đang trở thành mục tiêu gián điệp của các cơ quan tình báo nước ngoài, đặc biệt là từ Nga, Iran và Trung Quốc.

Các số liệu gần đây cho thấy tỷ lệ từ chối cấp quyền cư trú vĩnh viễn cho công dân từ các quốc gia này đã tăng vọt kể từ năm 2022 – thời điểm Thụy Điển bắt đầu quá trình gia nhập NATO và Nga triển khai chiến dịch quân sự tại Ukraine. Điều gì sẽ xảy ra khi các nhà nghiên cứu quốc tế vô tình bị cuốn vào nỗ lực trấn áp tình báo của Thụy Điển?

“Chúng tôi không được chọn hộ chiếu Nga”

Vera (tên đã được thay đổi) đã sống tại Thụy Điển 7 năm. Cô và chồng, đều là người Nga, chuyển đến đây vào năm 2017 khi chồng cô nhận được vị trí nghiên cứu sinh tiến sĩ tại một trường đại học kỹ thuật lớn. Họ đã nộp đơn xin cư trú vĩnh viễn cách đây 3 năm, dù biết cơ hội là mong manh do các quy định khắt khe về thời hạn hợp đồng lao động tại thời điểm đó.

Sau nhiều tháng chờ đợi trong im lặng, vào tháng 3 năm ngoái, họ nhận được thông báo rằng hồ sơ của người chồng đã được chuyển sang một cơ quan khác. Luật sư tư vấn rằng hồ sơ có khả năng đã nằm trên bàn làm việc của Säpo.

“Khi đó, chúng tôi biết có hai trường hợp bị chuyển sang Säpo, cả hai đều nhận kết quả bị từ chối và bị cấm nhập cảnh vào khối Schengen trong 20 năm.”

Để tránh một lệnh cấm tương tự, luật sư đã khuyên cặp đôi nên rời khỏi vùng Schengen và chủ động rút đơn đăng ký.

Trong một báo cáo của công đoàn đại học SULF đầu năm nay, một học giả người Nga khác cho biết có rất nhiều đồng nghiệp đang rơi vào tình cảnh tương tự. Họ là các nghiên cứu sinh, kỹ sư và nhà khoa học trong cả lĩnh vực học thuật lẫn công nghiệp.

“Về cơ bản, chúng tôi chỉ có một điểm chung duy nhất: nơi sinh và tấm hộ chiếu Nga mà chúng tôi không được lựa chọn. Cơ quan Di trú dường như đang vô tình đẩy những nhà nghiên cứu và kỹ sư giỏi về phía chính quyền Nga.”

Sự chậm trễ từ cảnh sát an ninh

Li (tên đã được thay đổi), một công dân Trung Quốc đến Thụy Điển để học tiến sĩ ngành kỹ thuật điện, cũng gặp phải rào cản tương tự khi nộp đơn xin cư trú vĩnh viễn vào cuối năm 2023. Dù đã chứng minh có công việc ổn định, có nhà và xe riêng tại Thụy Điển, hồ sơ của cô vẫn bị đình trệ.

Sau nhiều tháng liên lạc không có kết quả, cô đã thuê luật sư để yêu cầu xem dagboksblad (nhật ký hồ sơ nội bộ). Tài liệu này cho thấy Cơ quan Di trú đã gửi yêu cầu xác minh tới Säpo vào tháng 6/2024 và tiếp tục gửi nhắc nhở vào cuối năm đó. Hồ sơ của cô chính thức bị chuyển sang Säpo để điều tra sâu hơn vào tháng 3/2025.

Khi tìm hiểu trên mạng, Li nhận ra mình không đơn độc. Rất nhiều người từ Nga, Trung Quốc hoặc Iran làm việc trong lĩnh vực công nghệ hoặc các ngành STEM đang đối mặt với tình trạng này.

Nghi vấn không lời giải

Gia đình Vera hiện đang phải sống ly tán. Chồng cô đã đưa con gái lớn về Moscow để tránh lệnh cấm nhập cảnh Schengen. Cô ở lại Thụy Điển cùng con trai nhỏ – một đứa trẻ khuyết tật trí tuệ – để tiếp tục chương trình tiến sĩ ngôn ngữ học xã hội.

Con trai cô hiện đang nhận được sự hỗ trợ từ hệ thống LSS của Thụy Điển và theo học tại anpassad grundskola (trường tiểu học dành cho trẻ em cần hỗ trợ đặc biệt). Vera lo ngại rằng nếu quay lại Nga, cô sẽ phải nghỉ học để chăm sóc con toàn thời gian vì thiếu các dịch vụ hỗ trợ như tại Thụy Điển.

Điều khiến Vera bức xúc nhất là sự thiếu minh bạch. Cơ quan Di trú không cung cấp bất kỳ thông tin nào về lý do tại sao hồ sơ của chồng cô bị báo cáo, ngoại trừ giải thích chung chung rằng họ thực hiện các nghiên cứu “nhạy cảm” có thể bị quốc gia thù địch lợi dụng.

“Họ cấm bạn nhập cảnh vào toàn bộ EU. Khi bạn nộp đơn sang Mỹ, Úc hay Anh, họ cũng sẽ hỏi về lịch sử bị từ chối visa. Điều đó đồng nghĩa với việc các quốc gia này cũng đóng cửa với bạn. Lựa chọn duy nhất còn lại là quay về quê hương – nơi mà họ gọi là ‘quốc gia thù địch’. Họ nói bạn có nguy cơ chuyển giao kiến thức cho nước thù địch, rồi sau đó ép bạn phải quay về chính nơi đó.”

“Tôi thậm chí không được tiếp cận thông tin nhạy cảm”

Li, người hiện đã chuyển sang làm việc cho một công ty tư nhân, cảm thấy tuyệt vọng và đang chuẩn bị cho khả năng bị trục xuất. Cô chia sẻ rằng nơi làm việc của cô có hệ thống an ninh rất chặt chẽ.

“Vì là người Trung Quốc, tôi thậm chí không được phép thực hiện một số công việc mà đồng nghiệp khác làm. Tôi không có quyền tiếp cận bất kỳ thông tin nhạy cảm nào, tôi chỉ làm những phần việc thông thường.”

Tình trạng này đã khiến Li rơi vào khủng hoảng tâm lý. Cô đang rao bán nhà và tìm kiếm cơ hội việc làm ở bất kỳ đâu trên thế giới, ngoại trừ Trung Quốc, Thụy Điển và Mỹ.

Cả Vera và Li đều đưa ra lời khuyên cho các nghiên cứu sinh khác rằng nên cân nhắc kỹ trước khi chọn Thụy Điển. Không chỉ vì những rắc rối với Säpo, mà còn vì thời gian chờ đợi xét duyệt hồ sơ quá dài khiến các nhà nghiên cứu ngoài EU gần như bị “giam lỏng”, không thể rời khỏi Thụy Điển trong nhiều năm liền.