Phán quyết về luật quốc tịch mới của Thụy Điển: Vẫn chưa phải là hồi kết

Khi luật quốc tịch mới của Thụy Điển chính thức có hiệu lực vào ngày 6/6, Tòa án Di trú tại Malmö đã đối mặt với làn sóng đơn khiếu nại dồn dập sau các quyết định bác bỏ từ cơ quan chức năng. Thay vì xử lý đơn lẻ, tòa án đã quyết định chọn một vụ việc điển hình làm án lệ điểm dưới sự chủ trì của Chánh án Fredrik Löndahl cùng hội đồng xét xử.

Trong cuộc phỏng vấn với tờ The Local, ông Löndahl đã giải thích lý do tòa án dành sự quan tâm đặc biệt cho trường hợp này và nhận định rằng phán quyết cuối cùng có thể sẽ được quyết định tại Tòa án Di trú cấp cao nhất của Thụy Điển.

“Đây là một cơ chế trong hệ thống pháp luật Thụy Điển khi phát sinh các vấn đề liên quan đến luật pháp mới. Vụ việc này đặt ra các câu hỏi về luật pháp EU, và đặc biệt là vấn đề lớn về việc liệu nên áp dụng luật hiện hành hay luật cũ. Đây là những nội dung quan trọng cần được xem xét kỹ lưỡng,” ông Löndahl chia sẻ.

Vào ngày 10/9, ba tháng sau khi đơn khiếu nại được đệ trình với sự hỗ trợ từ nhóm vận động Fair Transition, tòa án đã ra phán quyết bác bỏ đơn khiếu nại. Tòa án cũng thực hiện một bước đi hiếm hoi là công bố thông cáo báo chí kèm theo bản sao quyết định đã được lược bỏ thông tin cá nhân.

Luật mới có được áp dụng cho các đơn đăng ký cũ?

Câu hỏi pháp lý quan trọng nhất là liệu các yêu cầu khắt khe hơn về quốc tịch có thể áp dụng cho những hồ sơ đã nộp trước khi luật thay đổi hay không. Các luật sư hỗ trợ khiếu nại lập luận rằng điều này vi phạm nguyên tắc “kỳ vọng chính đáng” và “bình đẳng trước pháp luật”.

Lập luận này dựa trên thực tế là sự chậm trễ trong quá trình xử lý của Cơ quan Di trú (Migration Agency) đã khiến nhiều người nộp đơn không thể lường trước được việc hồ sơ của họ sẽ bị xét duyệt theo một bộ quy tắc hoàn toàn khác. Tuy nhiên, Chánh án Löndahl cho biết Quốc hội Thụy Điển đã có chủ đích khi không đưa ra các quy định chuyển tiếp (transitional rules).

“Để tòa án không áp dụng luật Thụy Điển, phải có những sai sót cực kỳ lớn. Liệu Quốc hội có sai lầm khi không đưa vào các quy tắc chuyển tiếp? Rõ ràng là không, vì vấn đề này đã được tranh luận rất nhiều. Ý chí của đa số là không duy trì các quy tắc đó,” ông khẳng định.

Vai trò của luật EU trong vấn đề quốc tịch

Lập luận thứ hai cho rằng luật quốc tịch nằm trong phạm vi điều chỉnh của luật EU. Phía Fair Transition dẫn chứng các phán quyết từ Tòa án EU để củng cố quan điểm này. Chánh án Löndahl thừa nhận luật EU có liên quan nhưng ở một khía cạnh khác.

“Nếu bạn là công dân của một quốc gia thành viên EU, bạn cũng là công dân của Liên minh châu Âu, vì vậy luật EU là xác đáng. Tuy nhiên, các án lệ của Tòa án EU chỉ ra rằng việc quy định các tiêu chuẩn để đạt được quốc tịch là quyền quyết định của luật pháp quốc gia.”

Mặc dù vậy, ông Löndahl cũng thừa nhận đây là một lĩnh vực mà các tòa án cấp cao hơn có thể đưa ra những kết luận khác biệt.

Sự chậm trễ của Cơ quan Di trú và những hệ lụy

Tòa án cũng bác bỏ lập luận cho rằng Cơ quan Di trú nên liên hệ với người nộp đơn để yêu cầu bổ sung thông tin trước khi bác đơn. Theo ông Löndahl, với quy định mới, không có thông tin bổ sung nào có thể thay đổi kết quả nếu người nộp đơn không đáp ứng đủ yêu cầu về thời gian cư trú.

“Ngay cả khi bạn có những hoàn cảnh đặc biệt, điều đó cũng không giúp ích gì. Nếu bạn chưa cư trú đủ 8 năm tại Thụy Điển, không có khả năng được miễn trừ theo luật mới.”

Cánh cửa vẫn chưa đóng lại

Dù Tòa án Malmö đã đưa ra phán quyết, ông Löndahl nhấn mạnh rằng các thẩm phán khác tại Malmö hay Gothenburg không bị ràng buộc về mặt pháp lý bởi quyết định này. Nhiều khả năng Tòa án Di trú Phúc thẩm tại Stockholm sẽ tiếp nhận vụ việc để đưa ra phán quyết ở cấp cao nhất.

“Tôi tin rằng phán quyết của chúng tôi là đúng đắn, nhưng chúng ta sẽ không thể biết chắc chắn cho đến khi có kết quả từ Tòa án Di trú Phúc thẩm. Hồi kết vẫn chưa được định đoạt và vẫn còn khả năng có sự thay đổi,” ông nói thêm.

Cuối cùng, Chánh án Löndahl bày tỏ sự đồng tình với đề xuất xem xét lại toàn diện luật di trú để tạo ra một bức tranh pháp lý rõ ràng hơn. Ông cho biết tình trạng quá tải với khoảng 15.000 đến 20.000 vụ việc mỗi năm liên quan đến yêu cầu đẩy nhanh tiến độ xử lý (Request to Conclude) đang gây lãng phí lớn nguồn lực của tòa án mà không mang lại hiệu quả thực tế cho người dân.