Môi trường học thuật Thụy Điển: Cân bằng cuộc sống lý tưởng hay rào cản từ sự thiếu minh bạch?

Một cuộc khảo sát mới đây đối với các nhà nghiên cứu nước ngoài đang làm việc trong lĩnh vực giáo dục đại học tại Thụy Điển đã cho thấy những góc nhìn đầy mâu thuẫn. Dù hơn 50% người tham gia bày tỏ sự hài lòng với mức lương và các điều kiện làm việc, số còn lại lại có những phản hồi tiêu cực hoặc cho rằng môi trường này đang đi xuống.

Tuy nhiên, ở một góc độ khác, những người tham gia khảo sát lại có sự đồng thuận cao khi chỉ ra những ưu và nhược điểm đặc thù của hệ thống học thuật tại quốc gia Bắc Âu này. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở việc những điểm cộng lớn đến mức nào để bù đắp cho những hạn chế mà họ gặp phải.

Những điểm cộng đắt giá: Linh hoạt và ít áp lực

Hầu hết các ý kiến đều đánh giá cao môi trường làm việc thư thái, linh hoạt và ít áp lực tại Thụy Điển. Văn hóa hợp tác thay vì cạnh tranh gay gắt, sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống, cùng cơ hội thực hiện các nghiên cứu chất lượng cao là những điểm thu hút lớn nhất.

Kirill Postoutenko, Giáo sư Lịch sử tư tưởng tại Đại học Södertörn, người gốc Đức, chia sẻ ông đặc biệt trân trọng “văn hóa hợp tác” trong giới học thuật Thụy Điển và thực tế là ở đây “không có những cái tôi quá lớn”.

Một nhà nghiên cứu người Canada đang làm hậu tiến sĩ (post-doc) tại Uppsala cũng có cùng quan điểm:

“Bầu không khí nghiên cứu tại Thụy Điển rất tốt, hiệu quả nhưng ít áp lực hơn. Cân bằng giữa công việc và cuộc sống ở đây cũng dễ dàng quản lý hơn nhiều.”

Sự linh hoạt về thời gian cũng là một yếu tố then chốt. Một nhà nghiên cứu khác tại Lund cho biết:

“Bạn không cần phải chấm công, bạn có thể đến văn phòng và về bất cứ khi nào tùy thích. Miễn là công việc hoàn thành, không ai quan tâm bạn làm việc 5 giờ hay 12 giờ một ngày, tại nhà hay tại văn phòng.”

Peter Schurtenberger, Giáo sư danh dự người Thụy Sĩ tại Đại học Lund, nhận định rằng Thụy Điển có sự cân bằng công việc – cuộc sống vượt trội so với tất cả các quốc gia ông từng làm việc, với áp lực cạnh tranh thấp hơn đáng kể.

Mặt tối: Rào cản cư trú và văn hóa “ngại va chạm”

Ngược lại với những ưu điểm trên, các nhà nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra những rào cản lớn. Hai vấn đề nhức nhối nhất là sự bấp bênh của giấy phép cư trú và văn hóa tránh né xung đột của người Thụy Điển, dẫn đến các quy trình tuyển dụng thiếu minh bạch hoặc không công bằng.

Một nghiên cứu sinh hậu tiến sĩ tại Đại học Uppsala nhận xét rằng trong môi trường mà việc có được một vị trí biên chế là rất khó khăn, các hợp đồng dài hạn thường được ưu tiên cho những người “có mối quan hệ mật thiết” trong khoa, thường là người bản địa, ngay cả khi các ứng viên khác có năng lực cao hơn.

Julie Garrison, một tiến sĩ ngành Sinh học biển người Mỹ đang sống tại Stockholm, cảnh báo:

“Tôi sẽ không khuyến khích bạn ở lại và tiếp tục con đường học thuật nếu bạn không có quốc tịch EU hoặc các mối liên hệ khác như bạn đời để giải quyết vấn đề cư trú – thứ mà sự nghiệp học thuật đơn thuần không thể giải quyết được.”

Bà cũng chỉ trích văn hóa ngại va chạm là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu trách nhiệm trong bộ máy quản lý, nơi những hành vi xấu không bị xử lý và những người có quyền lực thường “buông tay” thay vì giải quyết vấn đề.

Sự cô lập đối với người nước ngoài

Nhiều ý kiến cho rằng hệ thống hiện tại đang gián tiếp loại trừ những người bên ngoài. Một phó giáo sư giấu tên cho biết hệ thống này khá quan liêu nhưng lại ít hỗ trợ người mới:

“Có rất ít sự trân trọng đối với những người đã đưa ra quyết định lớn để chuyển đến đây. Mọi thứ vận hành theo cách loại trừ người ngoài, ví dụ như các cuộc họp vẫn chỉ được tổ chức bằng tiếng Thụy Điển, ngay cả khi trường đại học tuyên bố muốn quốc tế hóa.”

Hệ thống lương cũng bị chỉ trích là thiếu dân chủ và bất bình đẳng, phụ thuộc quá nhiều vào khả năng thương lượng cá nhân hơn là cấp bậc công việc.

Rủi ro từ hệ thống học bổng và sự lệ thuộc

Một vấn đề nghiêm trọng khác là hệ thống tuyển dụng qua học bổng (stipend) thay vì hợp đồng lao động chính thức. Một nhà nghiên cứu về AI trong y sinh cho biết:

“Với hệ thống stipend, bạn không được hưởng phúc lợi và không đóng thuế, đồng nghĩa với việc không thể đăng ký vào a-kassa (bảo hiểm thất nghiệp Thụy Điển). Tôi đã phải chịu đựng hợp đồng này trong 3 năm và cảm thấy rất bất an, nhưng không thể rời đi vì sẽ bị trục xuất trong vòng 3 tháng do giấy phép cư trú gắn liền với cơ sở tiếp nhận.”

Tình trạng lệ thuộc quá mức vào người hướng dẫn cũng dẫn đến những trường hợp bị bóc lột sức lao động, đặc biệt là với các nghiên cứu sinh ngoài EU vì nỗi lo sợ bị ảnh hưởng đến thị thực (visa).

Sau tất cả, liệu môi trường học thuật Thụy Điển có đáng để dấn thân? Các nhà nghiên cứu quốc tế vẫn chia rẽ trong câu trả lời. Một số cho rằng Thụy Điển vẫn là một trong những quốc gia an toàn nhất cho giới học thuật, trong khi số khác khẳng định họ sẽ chỉ giới thiệu quốc gia này cho đồng nghiệp nếu đi kèm với những cảnh báo rõ ràng về các mặt trái.