Giấy phép đơn của EU: Cơ hội cư trú và làm việc cho công dân ngoài khối

Trong nỗ lực đơn giản hóa các thủ tục nhập cảnh và cư trú cho công dân ngoài khối, Ủy ban Châu Âu đã đưa ra các đề xuất cải cách đối với “giấy phép đơn” (single permit). Đây là một bước đi quan trọng nhằm thu hút nhân lực và đảm bảo quyền lợi cho người lao động nước ngoài tại Liên minh Châu Âu (EU).

Theo số liệu từ Cơ quan Thống kê Châu Âu (Eurostat), trong năm 2020, đã có 2,7 triệu công dân ngoài EU được cấp “giấy phép đơn” để vừa cư trú vừa làm việc tại khối này. Trong đó, 5 quốc gia dẫn đầu chiếm tới 75% tổng số giấy phép được cấp, bao gồm: Pháp (940.000), Ý (345.000), Đức (302.000), Tây Ban Nha (275.000) và Bồ Đào Nha (170.000).

Thống kê cũng cho thấy, khoảng 70% giấy phép được cấp vì lý do gia đình và việc làm (lần lượt là 34% và 36%), trong khi mục đích giáo dục chiếm gần 10%.

Giấy phép đơn của EU là gì?

“Giấy phép đơn” của EU là một văn bản hành chính cho phép công dân ngoài EU có cả quyền làm việc và cư trú tại một quốc gia thành viên EU chỉ thông qua một đơn đăng ký duy nhất.

Mục tiêu của loại giấy phép này là đơn giản hóa quy trình cho những người di cư đến EU để làm việc. Đồng thời, nó đảm bảo người sở hữu giấy phép được đối xử bình đẳng như công dân sở tại về điều kiện làm việc, giáo dục, đào tạo, công nhận bằng cấp, tự do hiệp hội, ưu đãi thuế và tiếp cận các dịch vụ hàng hóa, nhà ở.

Quyền bình đẳng này cũng bao gồm an sinh xã hội và khả năng chuyển nhượng quyền lợi hưu bổng. Điều này có nghĩa là công dân ngoài EU hoặc thân nhân của họ cư trú tại nước thứ ba vẫn có quyền nhận lương hưu (hưu trí, mất sức lao động hoặc tử tuất) tương tự như công dân EU.

Quy định về giấy phép đơn hiện được áp dụng tại 25 trên tổng số 27 quốc gia EU, ngoại trừ Ireland và Đan Mạch.

Ai có thể nộp đơn xin giấy phép đơn?

Chỉ thị này áp dụng cho công dân ngoài EU nộp đơn xin cư trú tại một quốc gia EU để làm việc, hoặc những người đã cư trú tại EU vì mục đích khác nhưng có quyền tham gia thị trường lao động (ví dụ: sinh viên hoặc thân nhân của công dân nước sở tại).

Tuy nhiên, quy định này không áp dụng cho các đối tượng sau:

• Người cư trú dài hạn hoặc thân nhân của công dân EU đã có quyền tự do đi lại theo luật riêng.
• Lao động biệt phái (posted workers), lao động thời vụ, nhân viên thuyên chuyển nội bộ công ty.
• Người tị nạn, người được bảo hộ tạm thời.
• Lao động tự do, thuyền viên làm việc trên tàu của EU.

Tùy theo quy định của mỗi quốc gia, người lao động hoặc chủ sử dụng lao động (hoặc cả hai) sẽ là bên nộp đơn. Ví dụ, tại Đức, Thụy Điển, Cộng hòa Séc, Phần Lan, cá nhân phải tự nộp đơn. Tại Ý và Bulgaria, chủ sở hữu lao động là bên thực hiện thủ tục. Trong khi đó, tại Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan, cả hai bên đều có thể nộp đơn.

Thời gian xử lý hồ sơ mất bao lâu?

Theo chỉ thị của EU, cơ quan có thẩm quyền phải đưa ra quyết định trong vòng 4 tháng kể từ ngày nộp hồ sơ. Thời hạn này chỉ có thể kéo dài trong những trường hợp ngoại lệ.

Nếu quá thời hạn mà không có quyết định, kết quả sẽ dựa trên luật pháp quốc gia. Tại Pháp, Ý và Tây Ban Nha, điều này đồng nghĩa với việc đơn bị từ chối ngầm, trong khi ở một số nước khác lại được coi là chấp thuận ngầm.

Những thách thức trong thực tế và đề xuất thay đổi

Dù mục tiêu là đơn giản hóa, nhưng báo cáo năm 2019 của Ủy ban Châu Âu cho thấy việc triển khai tại 25 quốc gia vẫn còn nhiều bất cập. Các khiếu nại chủ yếu tập trung vào thời gian xử lý quá dài, phí quá cao và sự thiếu bình đẳng trong an sinh xã hội.

Quy định về giấy phép đơn đã không giải quyết được một số vấn đề mà nó đề ra ban đầu. Nhiều quốc gia vẫn hạn chế quyền lợi của người lao động nước ngoài hoặc thu phí quá cao so với quy định.

Để cải thiện tình hình, Ủy ban Châu Âu đã đề xuất một gói biện pháp mới vào cuối tháng 4 vừa qua:

• Rút ngắn thời hạn: Giới hạn 4 tháng phải bao gồm cả thời gian cấp thị thực và kiểm tra thị trường lao động.
• Linh hoạt nơi nộp đơn: Ứng viên có thể nộp đơn cả ở quốc gia đến hoặc từ quốc gia thứ ba.
• Quyền thay đổi chủ sử dụng lao động: Người sở hữu giấy phép có thể chuyển đổi công việc trong thời gian giấy phép còn hiệu lực.
• Bảo vệ khi thất nghiệp: Giấy phép sẽ không bị thu hồi trong ít nhất 3 tháng nếu người lao động bị thất nghiệp, nhằm giảm thiểu rủi ro bị bóc lột lao động.

Các đề xuất này hiện đang chờ Nghị viện Châu Âu và Hội đồng Châu Âu phê duyệt trước khi chính thức trở thành luật.